Her çocuk dil becerilerini kendi hızında kazanır. Yine de bazı beceriler, çocukların büyük çoğunluğunun belirli bir yaşa kadar ulaştığı basamaklardır. Bu basamakları bilmek, çocuğunuzun gelişimini takip etmenize ve gerektiğinde erken destek almanıza yardımcı olur.
ABD Ulusal Sağırlık ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü’ne (NIDCD) göre, beynin hızla geliştiği ilk 3 yıl, konuşma ve dil becerilerinin kazanıldığı en yoğun dönemdir.
Bu basamaklar nasıl okunmalı?
Aşağıdaki liste, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin (CDC) 2022’de güncellenen gelişim basamaklarından alınmıştır. Bu basamaklar, çocukların en az %75’inin o yaşa kadar göstermesi beklenen becerilere göre belirlenmiştir.
Bu nedenle listede yer alan bir beceri, “ortalama” bir çocuğun değil, çocukların büyük çoğunluğunun o yaşa kadar kazandığı bir beceridir. Çocuğunuz bu basamaklardan birine henüz ulaşmadıysa, bu bir tanı anlamına gelmez; ancak bir uzmanla görüşmek için iyi bir nedendir.
Çocuklar kaç yaşında ne konuşur? Yaşa göre dil basamakları
1 yaşına kadar çoğu çocuk:
- “Bay bay” yapar (el sallar)
- Ebeveynine “anne”, “baba” ya da kendine özgü bir isimle seslenir
- “Hayır”ı anlar (söylediğinizde kısa bir süre durur ya da yaptığı şeyi bırakır)
18 aylıkken çoğu çocuk:
- “Anne” ve “baba” dışında üç ya da daha fazla kelime söylemeye çalışır
- Hiçbir jest kullanmadan verilen tek adımlı yönergeleri yerine getirir (örneğin “Onu bana ver” dediğinizde oyuncağı verir)
2 yaşına kadar çoğu çocuk:
- Sorduğunuzda kitaptaki nesneleri gösterir (“Ayı nerede?” gibi)
- En az iki kelimeyi bir arada söyler (“Daha süt” gibi)
- İstediğinizde en az iki vücut bölümünü gösterir
- El sallama ve işaret etmenin dışında başka jestler de kullanır (öpücük gönderme, “evet” anlamında baş sallama gibi)
30 aylıkken (2,5 yaş) çoğu çocuk:
- Yaklaşık 50 kelime söyler
- Biri eylem bildiren, iki ya da daha fazla kelimeyi bir arada söyler (“Köpek koşuyor” gibi)
- Kitapta bir resmi gösterip “Bu ne?” diye sorduğunuzda adını söyler
- “Ben”, “beni”, “biz” gibi kelimeler kullanır
3 yaşına kadar çoğu çocuk:
- Sizinle karşılıklı en az iki kez konuşma sırası alarak sohbet eder
- “Kim”, “ne”, “nerede” ya da “neden” sorularını sorar (“Annem nerede?” gibi)
- Sorulduğunda resimde ya da kitapta hangi eylemin yapıldığını söyler (“koşuyor”, “yemek yiyor” gibi)
- Sorulduğunda adını söyler
- Çoğu zaman başkalarının anlayabileceği kadar anlaşılır konuşur
4 yaşına kadar çoğu çocuk:
- Dört ya da daha fazla kelimeden oluşan cümleler kurar
- Bir şarkıdan, hikâyeden ya da tekerlemeden bazı kelimeleri söyler
- Gün içinde yaşadığı en az bir şeyden bahseder (“Top oynadım” gibi)
- “Mont ne işe yarar?” gibi basit sorulara cevap verir
5 yaşına kadar çoğu çocuk:
- Duyduğu ya da kendi uydurduğu, en az iki olaydan oluşan bir hikâye anlatır
- Okunan ya da anlatılan bir hikâyeyle ilgili basit sorulara cevap verir
- Karşılıklı üçten fazla konuşma sırası alarak sohbeti sürdürür
- Basit kafiyeleri kullanır ya da fark eder (kedi–dedi, top–hop gibi)
Geç konuşan çocuk için ne zaman uzmana başvurmalı?
CDC, şu durumlarda beklemeden harekete geçilmesini önerir:
- Çocuğunuz bir ya da daha fazla basamağa ulaşmıyorsa,
- Daha önce kazandığı becerileri kaybettiyse,
- Ya da gelişimiyle ilgili başka bir endişeniz varsa.
CDC’nin 2022 güncellemesinin amaçlarından biri de “bekleyip görelim” yaklaşımını azaltmak ve tek bir basamağın bile eksik olmasını değerlendirme için bir işaret hâline getirmektir. Böyle bir durumda çocuk doktorunuzla konuşabilir ya da doğrudan bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme isteyebilirsiniz. Dil gelişimi geriliği terapisi sayfasında değerlendirme ve terapi sürecinin nasıl ilerlediğini okuyabilirsiniz.
İşitme de değerlendirilmeli
NIDCD’ye göre, işitme sorunları konuşma ve dil gelişimini etkileyebileceği için konuşma ve dil değerlendirmesine çoğu zaman bir işitme testi de eklenir. Çocuğunuzun konuşması gecikiyorsa işitmesinin de kontrol edilmesi önemlidir.
İki dilli çocuklar geç mi konuşur?
Evde birden fazla dil duyarak büyüyen çocukların aileleri sıklıkla “İki dil konuşmayı geciktirir mi?” diye soruyor.
Araştırmalar, iki dilli çocukların her iki dildeki kelimeleri birlikte sayıldığında tek dilli yaşıtlarıyla benzer kelime dağarcığına sahip olduğunu göstermektedir (Pearson ve ark., 1993; Hoff ve ark., 2012). Aynı araştırmalarda, dillerin yalnızca biri tek başına ele alındığında iki dilli çocukların kelime ve dil bilgisi gelişiminin daha geride görünebildiği, her dildeki gelişimin ise çocuğun o dili ne kadar duyduğuyla ilişkili olduğu bulunmuştur (Hoff ve ark., 2012).
Bu nedenle iki dilli bir çocuğun gelişimi değerlendirilirken yalnızca tek bir dile bakmak yanıltıcı olabilir; çocuğun kullandığı tüm diller birlikte ele alınmalıdır. İki dilli bir çocuk da yukarıdaki iletişim basamaklarında (örneğin jest kullanma, yönergeleri anlama, sohbet etme) geride kalıyorsa değerlendirme yaptırmak gerekir.
Evde dil gelişimini nasıl destekleyebilirsiniz?
Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) destekli bilgilendirme kaynaklarında, günlük ve basit etkileşimlerin dil becerilerini güçlendirdiği vurgulanır:
- Düzenli olarak birlikte konuşun ve kitap okuyun.
- Nesneleri, eylemleri ve duyguları adlandırın. Gün içinde yaptığınız işleri ve gördüklerinizi çocuğunuza anlatın.
- Soru sormasını ve sohbet etmesini teşvik edin.
- Ekran başında pasif vakit geçirmek yerine etkileşimli oyunu tercih edin.
Ekran kullanımı konusunda Amerikan Pediatri Akademisi (AAP); 18 aydan küçük çocuklarda görüntülü görüşme dışında ekran kullanılmamasını, 2–5 yaş arasında ise ekran süresinin günde 1 saat kaliteli içerikle sınırlandırılmasını ve mümkün olduğunca çocukla birlikte izlenmesini önermektedir.
Çocuğunuzun konuşmasında tekrarlar ya da takılmalar fark ediyorsanız Çocuklarda Kekemelik: Aileler Neleri Bilmeli? yazısı da ilginizi çekebilir.
Çocuğunuzun dil gelişimiyle ilgili sorularınız varsa, bir değerlendirme ile güçlü yönlerini ve ihtiyaçlarını birlikte belirleyebiliriz.
